زمان اوزون حسن به منظور تشخيص مالياتهاى فروش از ساير مالياتهاى تمغا ، بدانها تمغاى سياه اطلاق مىشد « 1 » . مالياتهاى فروش در قرن هفدهم همراه با شمار زيادى از مالياتهاى ديگر تجارى و صنعتى اهميت خود را از دست داد و احتمال دارد كه فقط از اجناس ويژه‌اى دريافت مىشده است . البته در اين دوره اين مالياتها براساس درصد ارزيابى نمىشد ، بلكه برپايه نرخ يكسان و يكنواخت مميزى مىشد . اولئاريوس گزارش مىدهد كه در سال 1637 م . در ازاى فروش هر رأس اسب يك عباسى و هر رأس الاغ يك محمدى و هر رأس گوسفند يك قازبكى دريافت مىشد « 2 » . ابريشم نيز مشمول ماليات فروش بود . كاهش ماليات بازار در اواخر صفويه مربوط به بازسازى همزمان تشكيلات مالى بود كه به بررسى آن خواهيم پرداخت . از آنجا كه در ايران افراد مىتوانستند چهارپاى خريدارى شده خود را ( گاو نر ، گوسفند و بره ) در خطيره گله ( جايى كه گله را نگه مىداشتند ) بكشد ، لذا تمغايى كه مشمول اين كشتار مىشد ، آميزه‌اى از تمغاى هزينه كشتار و مالياتهاى فروش بود . اين تمغاى كشتار با پرداخت بخشى و يا همه آن صورت مىگرفت ؛ بدين‌ترتيب كه پوست آن به دباغخانه شهر ، كله و پاچه‌اش به امور نمك سود شهر و روده‌اش به زهكش‌ها تعلق مىگرفت « 3 » . اين رسم تا اواخر نيمه دوم قرن چهاردهم ادامه داشت ؛ در اواخر قرن پانزدهم تسليم اين اعضاى حيوان در بعضى مناطق بناچار انجام مىشد . ولى شواهدى ازوجوداين هزينه در شرق آناتولى و آذربايجان و مركز ايران نيز وجود دارد چون مثلا در قم افزون بر پوست حيوان مجبور بودند جگر سياه و دنبه آن را نيز تقديم كنند ( منظور دنبه گوسفندهاى ايرانى است ) « 4 » . پس‌از مالياتهاى فروش ، به رسوم مىپردازيم . در اين زمينه بايد درنظر داشت كه انواع رسوم به هيچ‌وجه هميشه به طور تلويحى جزو تمغا به حساب نمىآمد . ولى در اينجا نمىخواهيم به مسأله طبقه‌بندى بپردازيم . تا قرن دهم / شانزدهم سودآورترين رسوم ، رسوم شهرى ( باج ، بعدها نيز دوروب ) بود كه به احتمال از نوع مالياتهاى تمغا بوده است . اين رسوم بر پايه بعضى از تعرفه‌هاى يكسان نبود ، بلكه از شمارى مالياتهاى روزافزون تشكيل مىشد كه نه به طبقه‌بندى مال و نه به طبقه‌بندى جهات تعلق داشت ، بلكه از تحميلهاى فوق‌العاده به‌حساب مىآمد ؛ البته ماليات رسوم در عمل ويژگى مالياتهاى منظم را پيدا كرد « 5 » . نظام رسوم شهرى نظير ديگر مالياتهاى تمغا از دوره

--> ( 1 ) - همان منبع ، صص 190 ، 192 . ( 2 ) - شوستر - والسر ، Das Safawidische Persien ، ص 36 . ( 3 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، صص 194 به بعد و رساله فلكيه ، صص 176 به بعد . ( 4 ) - بوسه ، Untersuchungen ، سند شماره 4 . ( 5 ) - هينتس ، « S teuerinschriften » ، ص 766 .